mimar sinankastamonupiriSİVASsyriamanastırsivas eskisuriyealayhan1500 piri
• Konya - Selçuklu Elikesik Han Rölöve-Restitüsyon-Restorasyon Projeleri

KONYA - SELÇUKLU ELİKESİK HAN RÖLÖVE RESTİTÜSYON VE RESTORASYON PROJELERİ
ELİKESİK HAN

YERİ:
Bu han, Konya-Doğanhisar yolu üzerinde Başara Vadisi’nde yer almaktadır. Kavak Han’ın yaklaşık 12 km.kuzey-batısında bulunmaktadır. Sarre’nin yapmış olduğu araştırma sonuçlarında bir ön avlu ile ilgili bilgiye rastlanmıyor . Eser K. Erdmann tarafından 1954 yılında yapılan araştırma sırasında kapalı kısım tamamen ayakta iken bu gün harap durumdadır. Han, bu tarihi güzergahın sağında, kuzey-güney doğrultusunda bir konuma sahiptir. Arazinin eğiminden dolayı güney ile kuzey cepheleri arasındaki kot farkı hemen hemen sıfırlanmaktadır.

YAPININ MEVCUT DURUMU
Kapalı bir mekan ve bir ön avlu, avlunun önüne sağ bölüme yerleştirilen bağımsız bir oda ile yine  avlunun doğu duvarına bağlanan mescit bölümlerinden oluşmaktadır. Kapalı mekan üçer karşılıklı ayaklar ile boyuna uç sahına bölünmüştür. Orta sahın diğer sahınlardan daha geniş olarak inşa edilmiş olup 480 cm. genişliğindedir. Yan sahınlar ise 360 cm. genişliğinde yapılmıştır. Kapalı kısmın toplam uzunluğu 16 m’dir. Avlu bölümü ise 13 m, toplam genişlik ise 8 m’lik boyuna sahiptir. Avlu kısmı doğu yönünde 1m.i bir çıkıntı oluşturmaktadır.
Kapalı mekanların tamamında örtü sistemi olarak, sivri kemerlerin taşıdığı beşik tonoz kullanılmıştır. Sivri kemerler orta sahında ayaklar vasıtasıyla taşınırken yan sahınlarda duvarların içinde sonlanmaktadır. Orta sahından dışarıya taşan portal, kapalı mekandan 110 cm. dışarıya taşar. Portalın genişliği 550 cm’dir. Ana portalda görülen plasterlerin taşıdığı yuvarlak kemerli kapı boşluğu 200 cm. eninde, bu boşlukta yerleştirildiği anlaşılan kitabe boşluğu ise 75 cm. genişliğindedir. Yapının portal yüksekliği ile kapalı kısmın yükseklikleri birbirine eşittir. Bina etrafını çeviren dış duvarlar bir kale gibi kalın tutulmuştur. Yapıda herhangi pencere sistemi mevcut değildir. Bununla birlikte üst mekandaki tonozların sırt noktalarında aydınlık bacaları yerleştirilmiştir.
MALZEME:
Kapalı kısmı taşıyan altı adet taşıyıcı ayaklarda çeşitli malzemeler kullanılmıştır. Özellikle toprak enkazı dışında kalan dört mimari ayakta kesme taş ile antik devşirme malzeme birlikte kullanılırken, kemer sisteminde ise sadece kesme taş yer alır. Portal sade kesme taş içinde yer alan kitabe boşluğu ise ahşap kiriş ile taşınmaktadır. Özellikle portalın solunda duvarda kullanılan monolok Bizans Dönemi’ne ait mimari parçalara rastlamak mümkündür. Duvarların dış yüzeylerinde yontma taş kullanılmış, iç mekana bakan yüzeylerde ise kaba taş tercih edilerek, bu taşların (örgünün) arasında kalan kısımda ise küçük çakıl taşları  ve harç malzeme birlikte kullanılmıştır. Üst örtü sisteminde ise kısmen yontma taş yer alır. Eserde görülen spolyon malzemenin çokluğu yörenin Bizans Dönemi’nde ne kadar parlak mimariye sahip bulunduğunu gösterir.
  DEĞERLENDİRME
Açık ve kapalı kısımdan meydana gelen hanların en güzel örneklerinden birini teşkil etmektedir. Anadolu Selçuklu’larında çok rastlanan kapalı kısmın üç sahınlı örneklerinden Altınapa, Kuruçeşme, Argıthan, Horozlu Han ile aynı plan özellikleri içerir.
Yapının avlu kısmı tamamen kapalı kısmı ise kısmen yıkılmış durumdadır. Kapalı bölümün sağındaki yan sahın tamamen ayakta bulunmakta, sol kısımda yer alan diğer bir yan sahın ise tamamen tahrip olmuştur. Portal girişinde bulunan orta sahın ise son kemer boşluğuna kadar olan bölüm yıkılmıştır. Portal kemerini taşıyan plasterler yerinden kopmuş, başlıkları kendini göstermektedir. Avluyu çeviren batı duvarı temel seviyesine kadar yıkılmıştır. Avlunun doğu duvarına bitişik olarak inşa edilen mescit binasının izleri dışında herhangi bir iz yoktur. Orijinal plan dahilinde görülen fakat bugün yol geçtiği için izine rastlayamadığımız avlunun güneyindeki mekan servis hacimi olarak kullanılmış olabilir. Giriş portalindeki kitabenin mevcut olmaması sebebiyle, mimari özellikler doğrultusunda tarihleme yapmak zorunda kaldık. K.Erdmann eseri 13.yüzyıla tarihlemektedir. Han plan özelliği ve mimari elemanları ile tipik bir 13.yüzyıl eseridir. Ön avlu kısmının ise daha geç dönemde inşa edildiği görülüyor.
Yapının kapalı bölümünün 1950 yılında kullanılabilir durumda olduğu yapılan araştırmalardan elde ettik. Fakat son yıllarda doğanın ve insanların etkisiyle günden güne kaybolmakla yüz yüzedir.


SONUÇ:
Görüldüğü gibi XIII. yüzyılda Anadolu Selçuklu devleti ekonomik açıdan güçlü bir konum almıştır. Bunun paralelinde ticaret anlayışının devam ettirilebilmesi için ahilik sistemi geliştirilerek tacirler ekonomik açıdan desteklenerek belli başlı şehirler arasındaki yollar üzerinde belli menzillerde (30-40 km. mesafe ile) kervansaraylar inşa edilmiştir. Bu kervansarayların temel görevlerinden birisi, hana gelen misafirlerin her türlü ihtiyaçları (sosyal ihtiyaçlar) hiç bir karşılık talep edilmeden üç gün süre ile kompleksin içinde yer alan departmanlar tarafından karşılanmaktaydı. Bu ticaret sistemi devlet tarafından kontrol altına alınmakla beraber, vakfiyeler vasıtasıyla bu hayır kurumlarına gelir sağlanmaktaydı. Devlet herhangi bir baskın ve soygun bir baskın olayına karşı kervanları koruyabilmek amacıyla dar-geçit bölgelerine karakol tesis edilmiştir. bu sebeple soyguna uğrayan herhangi bir kervan grubunun zararı devlet tarafından karşılanıyordu.
Kervansaraylarda kullanılan ana yapı malzemesini taş oluşturmuştur. Sur duvarını andıran dış duvar örgüsünün yerini ana cephede kesme taş yer alır. Arka cephelerde moloz taşa rastlamak mümkündür. Dış duvarlar köşe kuleleri ve payanda sistemi ile desteklenmiştir. Kapalı mekanda örtü sistemi daha çok sivri kemerlerle taşınan beşik tonoz revaçtadır.  Kalın duvarlar arasındaki taç kapı sanki bir kale kapısını andırır biçimdedir.
XIII-XIV yüzyıllar iç inde daha çok ticari amaçlı hanlar ortaya konurken, 16.yüzyıldan 19.yüzyıla kadar ki zaman dilimi içinde, devletin imparatorluk seviyesine gelmesiyle İstanbul’dan Mekke’ye kadar olan yol üzerinde dini amaca hizmet eden han mimarisi gelişmiştir.

KAYNAKÇA:

─       ASLANAPA, O,Türk Sanatı, İstanbul 1984.
─       BAŞ, Ali, Beylikler Devri Han Mimarisi, (Yayınlanmamış Doktora Tezi),                  Konya 1988.
─       ERDMANN, K, Das anatolische Karavansaray Des 13Jahrhunderts, Berlin 1962.
─       ESİN, E, “Muyanlık”, Malazgirt Armağanı, Ankara 1972, s.78.
─       GÜRAN, C, Türk Hanlarının Gelişimi ve İstanbul Hanları, İstanbul 1976.
─       KARAMAĞARALI, H, “Anadolu Selçuklu Kervansarayları”, Önasya, C.VI, Sayı 61-62 (1970), s.268
─       TURAN, O, “Selçuklu Kervansarayları”, Belleten,C.X (1946),


KONYA MERAM ELİKESİK HAN
RÖLÖVE ANALIZ RAPORU

YAPININ TANIMLANMASI:
İÇ TANIMLAMA:

17.36 x 14.78m boyutlarındadır.. Giriş kapısı doğu-batı yönündedir. Yapının şu andaki mevcut durumu , iki kısımdan meydana geliyor.  Ancak duvar izleri ve malzeme farkından anlaşıldığı üzere dış kısım farklı dönem eklentisi olarak görülmektedir. Yapının ana kısmı ; bir orta sahın ve iki simetrik yan sahından oluşmaktadır. Yapı genel olarak çok harap durumdadır.  Hanın tavan örtüsü kuzey sahın ve doğu duvar kısmı dışında yıkıktır. Kuzey duvar kısmında da çatı örtüsünde lokal yıkılmalar sonucu delikler oluşmuştur. Hanın batı kısmından tonozlar yok olmuş , sadece tonozun duvarla birleşim kısımlarının izleri mevcuttur. Dış kısım sadece batı ve doğu yönünde iki beden duvarı ayakta kalmış geri kalan kısımlar yıkılmıştır. 
Kuzey sahın 4,46 x 14,72m boyutlarındadır.. Güney sahın 3.05 x 14.50m boyutlarındır. Orta sahın 4.93 x 14,69m boyutlarındadır. Ana giriş kapısı yok olmuştur.
İç cepheler binanın genelinde olduğu gibi moloz ve kesme taşla yapılmıştır. Hanın gövde duvarları sağlam sayılabilecek durumdadır. Yakılan ateşlerden dolayı iç duvarların çeşitli kısımların da zift tabakası bulunmaktadır. Kuzeye bakan iç duvarlarda yosunlaşma meydana gelmiştir.  Özellikle giriş kapısının güney iç duvarında , taşların düşmesinden dolayı boşluklar meydana gelmiştir. Yapının gerçek zemin kotu bulunması için , yapıda kısmi kazı yapılmıştır.
Kuzey sahından orta sahına geçişi sağlayan kemerler yarısına kadar toprağa gömülmüştür. Güney sahında kemer kalmamıştır, sadece  tonozların bitiş izi mevcuttur.
Yapının mevcut durumundaki izlerden  beşik tonoz örtüsü şeklinde olduğu anlaşılan çatı örtüsü , yapının sağlam durumda olan kuzey sahının da net olarak görülmektedir. Yapıdaki tonozların izi,  kuzey sahında net olarak görülmektedir..
Yapıda orijinal kapı veya pencere bulunmamaktadır.


DIŞ TANIMLAMA:
Doğu cephesi(Ön cephe):
14.97x4.50m boyutlarındadır. Giriş kapısı bulunmamaktadır. Yapımında kesme taş, moloz taş, devşirme taş kullanılmıştır. Taşlarda kırılmalar, kopmalar, renk değişimleri meydana gelmiştir.  Sıva ile cephede onarım yapılmıştır. Dış duvarda bulunan çeşitli taş sıralarında eksilmeler meydana gelmiştir. Cephede herhangi bir pencere açıklığı yada izi görülmemektedir.
Kuzey cephesi(Sağ Yan cephe):
17,36x3,87m boyutlarındadır. Yapımında kesme taş ve moloz taş kullanılmıştır. Han ile (farklı dönem eklentisi olduğu malzeme farkından anlaşılan )doğu yönünde bulunan avlu ile olan bağlantı duvarı yıkılmış sadece temel izleri görülmektedir. Kuzey cephesinde herhangi bir açıklık bulunmamaktadır. Hanın mevcut duvarında çatlak görülmektedir.
Batı cephesi(Arka cephe):
14,73x4,20m boyutlarındadır. Batı  cephesinde herhangi bir açıklık bulunmamaktadır. Cephe duvarının büyük bölümü toprak altındadır. Batı cephesinde,  toprak üstünde kalan kısımda, yapım malzemesi olarak moloz taş görülmektedir. Cephede bitkisel bozulmalar ve taşlarda renk değişimleri meydana gelmiştir.  Batı cephesinin çatısın büyük bir kısmı çökmüştür. 
Güney cephesi(Sağ Yan cephe):
16,16x3,06m boyutlarındadır. Güney cephesinde herhangi bir açıklık bulunmamaktadır. Yapımında kesme ve moloz taş kullanılmıştır. Han kısmı ile sonradan eklenti olan kısmın birleşiminin en net göründüğü cephedir. Cephe duvarının büyük bölümünde taş düşmeleri sonucu oluşan boşluklar görülmektedir. Taşlarda renk değişimi görülmektedir.
YAPININ GENEL DURUMU:
Bozulma nedenleri olarak üç ana gruba ayrılabilmektedir. Fiziksel nedenler, kimyasal nedenler ve insan eliyle meydana gelen bozulmalar. Bozulma nedenleri birbiri ile bağlantılı olabilmekte ve birkaçı bir arada görülebilmektedir.
Fiziksel nedenlere bağlı bozulmalar şöyledir:
Yağmur suyu sebebiyle cephede meydana gelen bozulmalar. Yapının bütün cepheleri ve çatıda meydana gelen yıkılmalardan dolayı taşlarda aşınmalar ve renk değişmeleri görülmektedir. Hanın ayakta kalan çatı kısımlarının iç yüzeylerinde, içerde yakılan ateş sonucu duvarlarda ve tonozlarda kararmalar meydana gelmiştir. Dış duvar yüzeylerinde bitkisel oluşumlar gözlenmiştir. 
İnsan tarafından yapılan bozulmalar:
Bilinçsizce yapılan onarımlar yapılmış bu nedenle de yapının beden duvarlarındaki taşlarda kayıplar meydana gelmiştir. 
Kimyasal olarak meydana bozulmalar::
Yapının cephe duvarların yosunlaşmalar meydana gelmiştir. Kuzey  yan sahın da içerde yakılan ateş sonucu duvarlarda ve tonozlarda kararmalar meydana gelmiştir.
 

Bu sitede bulunan resimler telif hakları güvencesi altındadır. • İzin alınmadan kullanılamaz, çoğaltılamaz, kopyalanamaz. 

Anı Anıtsal Yapıları Koruma Değerlendirme Ve Yapım  Mimarlık, Restorasyon A.Ş.
Adres:Aziziye Mahallesi Hava Sokak 24/8 Yukarı Ayrancı 06540 Çankaya/Ankara
Tel: 90 312 441 65 53 - Fax: 90 312 441 65 54

e-mail: anitsal@anitsal.com