mimar sinankastamonupiriSİVASsyriamanastırsivas eskisuriyealayhan1500 piri
• İstanbul - Cerrah Mehmet Paşa Camii Rölöve-Restitüsyon-Restorasyon Projeleri

İSTANBUL - CERRAH MEHMET PAŞA CAMİİ RÖLÖVE RESTİTÜSYON VE RESTORASYON PROJELERİ
Cerrahpaşa Camii aynı adla anılan cadde üzerinde Marmara Denizi'ne hakim bir tepe üzerindedir. 16. yy'ın sonlarında Davud Ağa'nın mimarbaşlığı zamanında inşa edilen cami ve birlikte inşa edilen yapıların banisi III.Mehmed'i sünnet eden ve onun padişahlığı zamanında da bir süre sadrazam olan Cerrah Mehmed Paşa'dır. İ.H. Konyalı'nın aktarımına göre, kıble kapısı üzerindeki on satırlık Arapça kitabeden , 1002/1593'te tamamlanmış olan caminin, çeşme ve çifte hamam ile birlikte yapıldığı anlaşılmaktadır.

1587'de Gevher Sultan tarafından yaptırılan medresenin de dahil edilmesiyle külliye olarak tanımlanır. Bunlara zamanla avlu duvarı içinde oluşan hazire vemuvakkithane binası ile-medresenin bitişiğine Şerif Halil Efendi tarafından 1744'te yaptırılan ahşap kütüphane binası ilave edilmiştir3. Cami 1660 yılında içine sığınan insanların da ölmesine neden olan büyük İstanbul yangınında zarar görmüş ve ertesi yıl onarılmış, 1693 yılındaki bir başka yangın hemenyakınına ulaşmış, 1782 yangınında tekrar yanmıştır. 1236/1820'de minaresine yıldırım isabet ettiği için minare yeniden yapılmış ve külahı taştan imal edilmiştir. 1766 depreminde büyük hasarlara uğramış, tamirler görmüştür.

1278 tarihli belgelerde Cerrahpaşa Camii'nin mahfil-i hümayunundan bahisle selatin camilerinden olduğu belirtilmektedir. 1287'de yine bir başka belgeden yapının onarımı söz konusudur. 1894 depreminde hasar gören yapının ayrıca caminin ve türbenin "hareket-i arzdan harab olması hasebiyle tamiri hakkında irade-i seniyye" bulunmaktadır.

Külliyenin en önemli yapısını oluşturan cami, duvarla çevrelenmiş bir avlu içinde yer almaktadır. Yine avlu içinde caminin kuzeybatısında şadırvan, avlu duvarına bitişik olarak da türbe ile yanında muvakkithane binası bulunmaktadır. Avlunun kuzeyinde ve batısında zamanla avlu duvarına paralel olarak bir hazire meydana gelmiştir. Dışta avlu duvarının batı köşesinde çeşme ile yolun karşısında külliyeyi tamamlayan Gevher Sultan Medresesi yer almaktadır. Caminin doğusunda ise Çifte Hamam bulunuyordu.

Cami, mihrap bölümü dışa çıkıntı yapan kareye yakın enine dikdörtgen bir plana sahiptir. Taşıyıcı sistemi oluşturan altıgen pJan şeması kuzey güney aksına göre simetriktir. 1979 yılında kerne ve üst örtüleri yenken yapılmış olan son cemaat yeri iki yana taşkın olup sekiz mukarnaslı başlıklı sütunun taşıdığı sivri kemerli yedi birimden oluşmaktadır. Orta birim aynalı tonoz diğerleri kubbe ile örtülüdür. Cephede pencerelerle alternatif olarak yerleştirilmiş bulunan mukarnaslı mihrabiyelerin orta aksa yakın olanları yarım onikigen planlı diğerleri yüzeyseldir. Son cemaat yerinin uçlardaki iki biriminin arkasına, batıdaki minareyle bütünleştirilmiş olarak itikaf odaları yerleştirilmiştir. Bu mekanlara ve batıdaki minareye son cemaat yerinden Hereke pudingi olan kesimleri yangınlar sonucu çok zarar görmüş basık almaşık geçmeli kapılardan ve cami içindeki zemin ve mahfil kotlarında bulunan kapılardan ulaşılır.

Cümle kapısının bulunduğu kuzey duvarı mahfile çıkan merdivenleri de içine alacak biçimde içeriye doğru genişletilmiştir. Marmara mermeriyle yapılmış taç kapı kesimi iki yanda pilastr biçiminde sütunlar.Jjstte ise iki sıra mukarnasla sınırlandırılmış ve üst köşelerde mukarnaslı yaşmağın iki yanına rozet biçiminde besmele yerleştirilmiştir. Basık ve almaşık geçmeli kemeri olan kapı on kademeli mukarnaslı kavsara ile geri çekilirken iki yanda küçük mukarnaslı nişlerle giriş mekanı zenginleştirilmiş, dış köşelerine eski kırmızı porfirden sütunçeler yerleştirilmiştir.Arapça kitabe beşerli olarak iki sırada düzenlenmiş on kartuş halinde bu kapı üzerinde yer alır. Ana mekana geçilen ikinci açıklıkta bugün demir profilli bir kapı bulunur.

Caminin batı ve doğu cepheleri üzerinde birer kapısı daha vardır .Bunlar da mermer olup batıdaki, üstte iki sıra iri mukarnas dizisi ve iki yanda sütunçelerle bezenmiş basık, Hereke pudingiyle Marmara mermerinden almaşık geçmeli, kemerli bir açıklığa sahiptir. Bu kapının güneydeki sövesi yenilenmiştir.

Onarım müdahaleleri sonucu bütünüyle değiştirilmiş olan doğudaki ise lento altında yay ya da sepet kulpu olarak tanımlanabilecek kemerli bir açıklığa sahip olup, oldukça sadedir.

Altı dayanaklı plan şeması gelişiminin son noktası olarak nitelendirilen Cerrahpaşa Camisi'nin çokgen kesitli altı payesinden güneyde yer alan iki tanesi mihrap çıkıntısını oluşturan duvar köşelerine,eklemlenir, diğer dört tanesi ise serbest paye şeklindedir. Payelerin şerbest olması mekanın doğu, batı ve kuzey yönde yanlara doğru genişletilmesine imkan vermiştir. Serbest olarn bu payeler duvarlara küçük sivri kemerlerle bağlıdır. Kuzeyde iki köşede oluşan dikdörtgen alanların üzeri ikişer küçük kubbe ile örtülmüştür. Yapı dış köşelerden ve yanlardan da payelerin hizasından duvar payandaları ile takviye edilmiştir.

Mihrap sofasının iç köşelerine bitişik olan ayakların dışında kalan ayaklarla, dış duvarların arasındaki alanlar yapının üç tarafında bulunan mahfillerin yerleştirildiği kesimlerdir. Payelerin arasında mukarnaslı başlıklara sahip ikişer sütun üzerinde sivri kemerler tarafından taşınan mahfiller düz döşemelidir. Dış duvarlara dik yöndeki kemerlerin mesnetleri olan pilastrlarm sütun başlıklarının bazıları baklavalı olarak yapılmıştır. Kemerlerde iki renkli taş almaşık olarak kullanılmıştır. Güneyde kemer köşe boşluklarında iri rozetler vardır. Mahfil korkulukları ahşap olup çokgenlerin kesişmesinden oluşan geometrik ajurlara sahiptir.

Mahfilleri taşımak üzere doğu ve batı duvarlarına paralel yerleştirilen sütunların kemerlerinin, kuzey duvarına paralel olanlarla kesiştiği noktalarda taşıyıcılar sütun pilastrlı bileşik ayaklara dönüşmüştür. Kuzeydeki iki ana ayak arasında iç mekana taş konsollarıyla daha taşkın olarak tasarlanmış müezzin mahfili de diğer birimlerde okluğu gibi yine ortadaki mesnetleri iki sütun olan üstten teğetli sivri kemerlerle taşınır.

Aynı doğrultuda ana ayak, bileşik ayak ve dış duvarlara mesnetlenen kemerler daha geniştir. Caminin serbest ana ayaklarını zemin ve mahfil kotunda dış duvarlara bağlayan kemerler, duvarın içe doğru yarım ayak biçimindeki pilastrlar biçiminde pekiştirildiği kesimle ayaklar arasında altta ve üstte mahfil kesimlerini birleştiren geçitler oluşturur. Düşey yükler yönünden en zayıf kesim burası ve güney duvarının iki köşesi görülerek hem içte hem de dışta duvar alanı genişletilmiştir. Kuzey ayaklar doğrultusunda doğu ve baü duvarlarındaki dış payandalar daha dar yapıldığı içrn cephede dikkat çeken bir dengesizlik ortaya çıkmıştır. Mihrap duvarı köşelerindeki pilastrlar da daha az çıkıntı yapar ve tanımlanan son iki kesimdeki payandaların saçak silmesi ile birleşme noktasında geniş payandalardaki gibi mukarnaslı öğe yoktur.

Yapının pencereleri, beden duvarlarında üç kat, yarım kubbeler ve ana kubbe eteği olmak üzere beş sıra,halindedir. Mihrap sofası dışında zemin ve mahfil kotu pencereleri açılabilecek şekilde mermer dikdörtgen söveli, sivri boşaltma kemerleri altında küfeki taşı almlıklıdır.Mihrap sofasının ikinci sıra pencereleri ve üçüncü sıra pencereleri sivri kemerli içli-dışlı revzen pencereler şeklindedir. Yalnızca son cemaat yerinde ilk iki sıra pencereler mermer alınlıktı, mihrap çıkıntısının köşelerinde ve son cemaat yerinin üstündeki üçüncü sırada yuvarlak pencere düzenlemeleri vardır. Yarım kubbeler ve ana kubbe eteklerinde bulunan dördüncü ve beşinci sıra pencereler yuvarlak kemerli ve yine içlik ve dişlik olarak revzenlidir. Ana Kubbe eteğinde 18 penceresi bulunur bir tanesinin içliği yoktur ve kubbe eteği yoluna çıkışı sağlar.

Örtü sistemi 13 m çaplı kubbe ile bunun altı yönde yarımşar kubbelerle desteklenmesinden oluşmaktadır. Kubbeye, altı payeyi birbirine bağlayan ana askı kemerlerinin arasını dolduran küresel bingi-pandantiflerle geçilir. Alt yapıda duvarların yarım kubbelere geçişi de paye başlıklarıyla birleşen mukarnas öğelerle sağlanır. Mihrap sofasının yarım kubbesine geçiş için köşelere istiridye dilimli tromplar yerleştirilmiştir. Payeler üstte yarım kubbeler arasından yukarı doğru ağırlık kuleleri şeklinde yükselmiş olup ana kubbenin eteği hizasında payanda kemerleri ile sonlanarak kubbeyi destekler. Kubbelerin tek pencereleri arası ve payandalar sıvalı durumdadır.

Yapının taşıyıcı sistemini desteklemek üzere son cemaat yeri kemerlerinin üzengi seviyesinde; mahfilleri taşıyan kemerlerin üzengi seviyesi-alt sıra pencere kemerleri üzengi seviyesinde; doğu ve batı duvarlarının içteki kemerlerinin üzengi seviyesinde; mahfil kotunda ayaklar ile duvarlar arasındaki kemerlerin üzengi seviyesinde; ana askı kemerlerinin üzengi seviyesinde ve kubbe etek pencerelerinin kemerlerinin üzengisi seviyesinde demir kirişler gergi ya da kuşaklama amaçlı kullanılmışlardır14. Ayrıca mahfil düz döşemeleri de demir kirişlerle yapılmıştır ki, itikaf odalarının döşemesinde bu ayrıntı görülmektedir.

Yapıda duvar yüzeyleri, pencere alınlıkları, ana kubbe, pandantifler, kemerler ve yarım kubbeler son yıllarda yenilenmiş olan kalem işleriyle süslüdür. Klasik desenlere sahip süslemelerde bitki motifli bezemeler görülmektedir. Kıble duvarı önünde 80 cm eninde renkli taşlardan kakma yapılarak oluşturulan geometrik desenli mozaik süsleme mevcuttur.

Mermer üzerine alçı sıvamalı olan mukarnaslı mihrap beş kenarlı bir niş şeklindedir. Nişin köşelerinde zarif sütunçeler vardır. Üstte mukarnaslı yaşmağın köşelerinde birer yazı madalyonu ile bunun üstünde tek satır halinde kitabe yer alır.Ana kapıda olduğu gibi aynı bezeme programını tekrarlayan, iki yanda uzun pilastr sütunlarla, üstte iki sıra mukarnas dizisi ve altın yaldızlı bitki motifli bir taç ile sınırlanan mihrapta tacın ortası palmetle, iki ucu ise alem şeklinde sonlanın Mihrap sofasının ikinci pencerelerinin alt hizasına kadar duvar yüzeyleri kaba sıvalı,durumdadır.

Mermerden yapılmış olan mimber devrinin en güzel örneklerinden birini oluşturur. Sivri kemerli geçiş açıklığı ile üç sivri kaş kemerli pabuçluğu bulunan mimberde oval hareketli yuvarlak kemerli kapı açıklığı söz konusudur. Kapı açıklığı üstte sivri taş kemerli alınlıkla sonlanın Korkulukta ve yanlarda geçiş açıklığı üzerindeki yuvarlak ajurlu kısımlarda geometrik düzenleme görülür. Yan aynalıkların ortasında bitki motifli ajurlu yuvarlak şebekeler vardır.

Mimberin geri kalan yüzeyleri kıvrık dallar üzerinde rumilerden oluşan bitki motifli kabartmalarla süslüdür. Dört sütun üzerine oturan sivri kemerli mermer köşk kısmı ahşaptan sekizgen kasnaklı piramit külah ile sonlanın Kasnağın üzeri altın yaldızlı palmet motifleri ile süslenmiştir.

Bütün yapıda olduğu gibi yanaşık derzli, kesme küfeki taşı ile inşa edilmiş olan minare kuzeybatı köşede yer alır. Kare kaideli olup onaltıgen gövdeye sahiptir ve gövdenin iki ucundaki kaval silmeler yapıda çok kullanılmış olan Hereke pudingli bir almaşık düzen gösterir. Doğuda minare ile simetriyi oluşturan itikaf odası ile kaidenin dış köşesinde ve caminin kuzey duvarının güney köşelerinde sütunçeler yerleştirilmiş, iç köşe ise pahlanmıştır. Epeyce müdahale gördüğü bilinen minarenin, gövdesinden şerefeye geçiş silmeleri ile taş külah silmeleri 19. yüzyıl onarımlarının detayları olduğunu belli eder ancak, şerefenin mermer korkulukları kare şeklinde geometrik ajurlu olarak daha klasik ayrıntıdadır.

Yapının geçirdiği yangınlar ve depremler sonucunda oluşmuş önemli hasarları bulunmaktadır. Özellikle, yangınlar sonucu zemin kat mertebesinde mermer ve taşlarda ciddi bozulmalar ortaya çıkmıştır. Daha Osmanlı döneminden başlayarak yanmış taşların değişik sıva" katmanları ile kapatılmaya çalışıldığıanlaşılmaktadır. Ayrıca yine bu seviyede patlamış olan kenet ve zıvanalar pilastr ayaklarda, mahfil çıkışlarında görülmektedir. Bu noktalarda bazı çürütme işlemlerinin yapılıp, işlemin durdurulduğu da gözlenmektedir. Özgün Hereke pudingi malzemenin bozulmaları yer yer çimento esaslı sıvayla kapatılmaya çalışılmıştır. Öte yandan çeyrek yüzyıl önce imitasyon olarak gerçekleştirilen son cemaat yeri kemerlerindeki puding kesimlerinde de bozulmalar görülmektedir. Pencerelerde ahşap kanatlar ve kapılar da tümüyle yenilenmiştir. Kaldı ki pencerelerin büyük bölümünde mermer söveler ve doğu yan kapısı müdahale görmüş yenilenmiş ya da detayları da değiştirilmiştir.
 

Resimler

Bu sitede bulunan resimler telif hakları güvencesi altındadır. • İzin alınmadan kullanılamaz, çoğaltılamaz, kopyalanamaz. 

Anı Anıtsal Yapıları Koruma Değerlendirme Ve Yapım  Mimarlık, Restorasyon A.Ş.
Adres:Aziziye Mahallesi Hava Sokak 24/8 Yukarı Ayrancı 06540 Çankaya/Ankara
Tel: 90 312 441 65 53 - Fax: 90 312 441 65 54

e-mail: anitsal@anitsal.com